• کارگردان: مسعود کیمیایی
  • نویسنده: مسعود کیمیایی
  • بازیگران: عزت‌الله انتظامی، لیلا حاتمی، بهرام رادان، خسرو شکیبایی، پولاد کیمیایی، مریلا زارعی
  • ایران | ۱۳۸۴
  • حکم در ویکی‌پدیا

به اشتراك سينماحدود يك‌سال قبل درست در روزهايي كه مسعود كيميايي مشغول فيلمبرداري حكم بود، با يكي از دوستان منتقد كه در زمان نمايش سربازهاي جمعه، كيميايي را فيلمسازي به ته‌خط رسيده ارزيابي كرده بود، صحبت مي‌كردم. او از همان زمان مخالف‌خواني‌هايش را آغاز كرده بود و مي‌گفت امكان ندارد كيميايي بتواند حتي يك فيلم متوسط ديگر بسازد. آن روز گفتم كه پس از تماشاي حكم با هم حرف مي‌زنيم و مطمئنم نظرت عوض خواهد شد. حالا حكم بيش از دو ماه است كه روي پرده رفته و آن دوست منتقد، ستايش‌نامه‌هايي بر فيلم نوشته كه طرفداران سرسخت سينماي كيميايي هم نظيرش را ننوشته‌اند. موج نوشته‌هاي مثبت درباره فيلم به يك نفر هم محدود نمي‌شود و جدا از منتقدان جدي سينماي كيميايي كه از فيلم حمايت كردند، كار به آنجا رسيد كه ماهنامه فيلم به عنوان مخالف‌خوان سنتي سينماي كيميايي هم بخش عمده‌اي از يك شماره‌اش را به گفت‌وگو با كيميايي و عواملش اختصاص داد. همه اين اتفاقات يك سؤال كليدي را طرح مي‌كند؛ مگر حكم چه تفاوتي با ساخته‌هاي اخير -و حتي فيلم‌هاي قديمي‌تر- اين مهم‌ترين سينماگر سينماي اجتماعي ايران دارد؟
پاسخ به اين سؤال- به‌عنوان نويسنده‌اي كه در چند سال اخير متهم به حمايت از سينماي كيميايي بوده‌ام- قدري سخت است، چون به‌شدت معتقدم حكم در امتداد فيلم‌هاي اخير فيلم‌ساز و در همان مسير مشخص حركت مي‌كند و آنچه كه دوستان را سر ذوق آورده- يا بهتر بگويم ذوق‌زده كرده- نه تفاوت‌هاي بنيادين، كه يك تغيير لايه رويي است؛ تغييري كه اتفاقاً براي ستايش‌كنندگان كنوني فيلم بايد قابل تشخيص باشد اما چنين نبوده و اين ميزان جملات بي‌سروته در ستايش حكم كه نشان مي‌دهد نويسندگانش تنها در پي توجيه خوش‌آمدن‌شان از فيلم هستند، حاصل همين اتفاق است. حكم كيميايي، فيلم وسواس و عكس‌هاي جذاب است و تكنيك- گاه متظاهرانه- به كار رفته در ساخت اثر كه فيلم را به معناي مطلق كلمه بدل به سينما كرده، سبب‌ساز اين مسئله هم شده كه مخالفان قديمي، بدل به ستايش‌گران امروزي شوند. آيا تا همين امروز، يك نقد- با توجه به تعاريف يك نقد كلاسيك- درباره حكم خوانده‌ايد؟ و آيا غير از اين بوده كه منتقد امروز- چه موافق و چه مخالف- در مواجهه با اثر، عملاً تنها احساسش را در قبال آنچه كه روي پرده ديده، بر كاغذ آورده است؟

سينماي سال‌هاي اخير مسعود كيميايي در شكل قصه‌گويي، سينماي پراكنده‌اي است؛ آدم‌هاي متعدد با خط‌هاي قصه پراكنده، معمولاً مسير فيلم را هدايت مي‌كنند. اين مسير از فيلم اعتراض شكل پررنگي به خود مي‌گيرد و در سربازهاي جمعه و حكم هم دنبال مي‌شود. اتفاقي كه حاصل علاقه كيميايي به شكل داستان‌نويسي نويسندگان آمريكاي لاتين و در درجه بعد، نوشتن نخستين رمان بلندش جسدهاي شيشه‌اي است.
حكم هم فيلمي است با خط‌هاي متعدد داستاني اما نكته مهم درباره فيلم اين است كه بر خلاف دو اثر قبلي، اينجا يك خط قصه پررنگ وجود دارد كه مي‌توان آن را از ميان ديگر قصه‌ها پي‌گيري كرد. يكي از دلايل اقبال بيشتر نسبت به حكم، شايد همين مسئله باشد اما به هر حال در ميان خيل ستايش‌ها هيچ‌يك از دوستان، اين خط قصه اصلي را نيافته‌اند و براي همين هم حكم را اثري مدرن ناميده‌اند كه مي‌شود به معناي درونش راه يافت بي‌آنكه قصه اصلي را فهميد. به واقع اما چنين نيست.
قصه دو خطي فيلم تازه مسعود كيميايي- چيزي كه در روزهاي اكران فيلم خيلي‌ها دنبالش مي‌گشتند اما موفق به يافتنش نشدند- چنين چيزي است: آدم‌كش قديمي به ته‌خط رسيده، وارد داستاني تازه مي‌شود اما اين‌بار حكم خودش خوانده شده و يك آدم‌كش جوان جايگزين او شده است. با اين داستان، دو آدم محوري فيلم مي‌شوند رضا معروفي (عزت‌الله انتظامي) و محسن (پولاد كيميايي) كه رابطه‌شان با آن خلاصه قصه تاحدي يادآور داستان فيلم آدم‌كش‌ها ساخته ريچارد دانر هم هست و اصلاً دلسوزي معروفي براي محسن، تاحدي از رابطه استالون و باندراس در همان فيلم مي‌آيد. نقطه اشتراك اين دو آدم هم براي پي‌گيري ماجرا، كاراكتر فروزنده (ليلا حاتمي) است كه در مقاطع مختلف قصه در كنار اين دو كاراكتر قرار مي‌گيرد. نكته مهم درباره حكم اين است كه كيميايي همه تلاشش را كرده تا در عين اجراي بي‌زمان و مكان داستانش، تا حدي روايتش و انگيزه آدم‌هايش را ايراني كند. از اينجاست كه سهند (بهرام رادان) به‌عنوان كاراكتر منطقي قصه، اتفاقات را هدايت مي‌كند و در قصه، حضوري همراه‌گونه دارد. جدا از اين خط‌هاي قصه، حكم فيلمي در اداي دين به ذات سينماست- چنان كه از تيتراژ نخست هم اين نكته برمي‌آيد- و آب‌ورنگي كه كيميايي در اين اداي دين به تصويرهايش داده و فيلم را به فضاي نوآرهاي سينماي كلاسيك نزديك كرده، به هم‌خواني تصوير و روايت كمك كرده است. چيزي كه از آن به سينماي مدرن تعبير شده، در واقع چنين اتفاقي است كه در حكم رخ داده. ارجاع ندادن كيميايي به جامعه امروز- چيزي كه منتقدان اين سال‌هايش را معمولاً شاكي مي‌كرد- و فضاي استريليزه حكم- با آنكه خود كيميايي اين تعبير را خيلي نمي‌پسندد- ديگر دلايلي است كه براي گروهي، حكم را از كارنامه كيميايي اين سال‌ها متمايز مي‌كند؛ كه باز معتقدم اين نگاه اشتباه است.

حكم فيلم اجراست. فيلم كارگرداني و فيلم كيميايي كارگردان؛ كه در اين سال‌ها معمولاً چند پله از كيميايي فيلم‌نامه‌نويس جلوتر بوده. فيلم فصل‌هاي پيچيده در اجرا كه در پيوند با فيلمبرداري عليرضا زرين‌دست، كيفيتي يگانه به اين اثر فيلمساز بخشيده اين اما از حكم آغاز نمي‌شود. كيميايي تاحدي بي‌حوصله فيلم سربازهاي جمعه هم، در فصل‌هايي مثل خانه پدري رضا در خاك‌سفيد يا دعواي رضا و آصف در پادگان، نشان داد كه دوربينش را در دل روايت حركت مي‌دهد و از سينماي روز دنيا و شيوه‌هاي كارگرداني امروز چندان دور نيست. در حكم -اگر فضاي فيلم را نزديك به سرب بدانيم- نسبت به سرب تغيير لحن فيلم‌ساز در گذر پانزده ساله از آن مقطع، كاملاً به چشم مي‌آيد. سينماي قطع و عكس دهه‌هاي پنجاه و شصت، اگر در دهه هفتاد تا حدي در لانگ‌شات مي‌گذشت، حالا در حكم به سكانس-پلان‌هايي رسيده كه قطع‌هاي ميانش نفس‌گير و تماشايي‌ست؛ هرچند دوگانگي نگاه كيميايي و تدوين‌گرش جعفر پناهي در حكم تا حدي متر و معيار دقيق را از دست مخاطب مي‌گيرد؛ چنان كه نسخه نخست فيلم- كه نسخه بهتري است از آنچه كه حالا روي پرده رفته- از سليقه پناهي مي‌آمد و نسخه فعلي، كاملاً منطبق با نظرات كيميايي است و شگفت اين‌كه پناهي ذات اين فيلم تازه را بهتر از خود خالق اثر درك كرده بود.
حكم در امتداد مسير سينماي كيميايي است و دلايلي كه برشمردم تا حدي به كار روشن شدن اين مسئله مي‌آيد. براي همين معتقدم ستايش از حكم نمي‌تواند بدون درك اعتراض يا سربازهاي جمعه حاصل شود و اگر سليقه‌اي آن فيلم را برنتابيده، قاعدتاً بايد در برابر حكم هم چنان موضعي داشته باشد؛ مگر اينكه «سينما»ي جاري در حكم، منتقد را فريب داده باشد و اين براي كسي كه نبايد در برابر فرآورده‌هاي تصويري مرعوب شود، اصلاً اتفاق خوبي نيست.

| روزنامه‌ی همشهری – اسفند ۱۳۸۴|